Biblijne podstawy profesji monastycznej

Najpierw podam kilka słów wyjaśnienia samego tematu, tłumacząc poszczególne słowa tytułu.

Mówiąc „podstawy” mam na myśli nie precyzyjny dowód, jaki można dać np. na prymat św. Piotra, lecz takie teksty biblijne, które mogą natchnąć do aktu profesji, a zarazem rodzaj objawionego poparcia dla tego stylu życia, który ma nastąpić po profesji.

Słowo zaś „profesja” spełnia dwojaką rolę. Wprawdzie jest ono synonimem ślubów zakonnych, lecz w tradycji monastycznej oznacza coś więcej niż akt publiczno-prawny ich złożenia. Jest to pewien stan. Po drugie – słowo „profesja” wskazuje nie na samo powołanie Boże, na charyzmat, lecz na ludzką odpowiedź na tę właśnie łaskę. Odpowiedź ta zaczyna się z aktem uroczystej profesji a trwa całe życie.

Chciałbym zaakcentować słowo „odpowiedź człowieka”. Dla niej właśnie szukać będziemy tutaj dobrej, biblijnej teologii. Ma to być pewna przeciwwaga niezbędna na tle przerostu argumentów psychologicznych i socjologicznych w sprawie życia zakonnego. Nie przecząc ich wartości chcę zwrócić uwagę na to, co najistotniejsze w profesji – na trwałą więź z Bogiem. Słowa „obowiązek” i „zobowiązanie” uległy swoistej inflacji. Modny jest slogan „człowiek jako istota zmienna i ograniczona nie jest zdolny składać zobowiązań na całe życie”. Taki sceptycyzm, rzekomo podbudowany racjami z psychologii i socjologii, godzi wprost w autentyzm życia zakonnego po profesji. Odwrotnie – dobra teologia, wychodząca z objawionego słowa Bożego, należycie zinterpretowanego, pozwoli w człowieku znaleźć podstawę do wiernego trwania w zobowiązaniach względem Niezmiennego i Wiecznego Boga. Postawa takiego trwania jest odpowiedzią na Boży zew okazywana przez bezzwrotny dar z siebie samego pod natchnieniem miłości, rozlanej w sercu przez Ducha Świętego (por. Rz 5,5).

Sam termin „profesja” jest o tyle szczęśliwy, że mówi o publicznym wyznaniu (profiteri) wobec Kościoła chęci życia w ślubach. Nadto we wszystkich niemal językach europejskich kojarzy nam się z zawodem. W języku kościelnym jest nadto stanem, który ma swój odrębny styl życia wewnątrz Kościoła. Posługując się naszym benedyktyńskim językiem jest to wzięcie na siebie „jarzma Reguły”. Jest to zatem wydarzenie doniosłe tak w życiu jednostki składającej śluby, jak i Kościoła. Cały Kościół bierze udział w tym fakcie, ale reprezentowany w konkretnym wypadku profesji przez uprawnione władze zakonne i wspólnotę przynajmniej braterską jako miniaturę Kościoła Powszechnego. Słusznie więc dziś nadaje się faktowi profesji charakter przeżycia wspólnego: hierarchii, reprezentowanej przynajmniej przez jednego kapłana, władz zakonnych, współbraci i współsióstr oraz licznych przedstawicieli laikatu.

Od chwili profesji jednostka składająca śluby nadaje swemu życiu na przyszłość kształt zupełnie szczególny. Konsekruje to życie „Umiłowanemu nade wszystko Bogu” (Konstytucja dogmatyczna o Kościele, nr 44). Czyni zaś tak odpowiadając na uprzedzający dar Boży, na charyzmat powołania, poznany i wypróbowany w okresie nowicjatu i ślubów czasowych, odpowiadając z całą powagą. Wyraźnie od Soboru Watykańskiego II nazwany „charyzmat życia zakonnego” lub „konsekrowanego” ma aspekt tak jednostkowy, jak wspólnotowy. Rozmaite są charyzmaty poszczególnych instytutów zakonnych, odpowiednio do charyzmatu ich Założycieli, a okres ślubów czasowych służy do tego, by ubiegający się o profesję mogli sprawdzić wraz ze swymi władzami, czy charyzmat zakonu i tej jednostki są identyczne. Profesja jest pomyślnym kresem takiego „badania duchów”.

Benedyktyński charyzmat – jak zgodnie – stwierdzają ostatnio wybitni teoretycy (Th. Merton, B. Hume) – to „szukanie Boga całym sercem”. Benedyktyni tym sami mają tym żyć, a taki styl życia pokazując światu, mają jemu pomagać w odnalezieniu sensu życia. Jak Abraham oderwany Bożym wezwaniem i obietnicą od warunków dotychczasowego życia, tak i mnich ma się „stać błogosławieństwem” dla drugich (por. Rdz 12,2–3).

Kościół przeżywa profesję jednostek jako swoje wspólnotowe wydarzenia. Profes bowiem za pośrednictwem swojej wspólnoty zakonnej oddaje się w nowy sposób posłannictwu Kościoła, najszerzej pojętemu – przenikania ludzkości Ewangelią jako zaczynem Królestwa Bożego (por. Mt 13,33). I tak profes benedyktyński wchodzi do tej mikroeklezji, jaką jest opactwo czy zgromadzenie apostolskie. Kościół angażuje się poprzez swego reprezentanta oficjalnego i władz zakonnych na wiele sposobów w to wydarzenie jednostkowe. Jest tu zapewnienie opieki prawnej, czasem bytowe; jest wciągnięcie do dzieła Ewangelizacji szeroko pojętej, lecz jest jeszcze coś więcej, co tylko wiara może odsłonić. Kościół mianowicie przez fakt każdej profesji rośnie w głąb, skoro życie zakonne jest nieodłączne „od życia i świętości Kościoła” (Konstytucja dogmatyczna o Kościele, nr 44).

Oba te aspekty profesji – jednostkowy i wspólnotowy – są wydarzeniem wprawdzie na dwóch płaszczyznach, ale ich Sprawcą i Dokonawcą jest Duch Święty. Psychologia słusznie nam przypomni, że na tej wspólnej drodze ku sobie Boga i człowieka mogą nastąpić rzeczywiście zakłócenia, przeszkody, zastoje. Ale Objawienie tu uzupełnia: mogą one nastąpić tylko ze strony ludzkiej. Natomiast Pan pozostaje niezmiennie wierny: co zapoczątkował, tego dokończy do dnia Chrystusa Jezusa (Flp 1,6). O każdym charyzmacie, a więc i powołującym do życia zakonnego, należy powtórzyć stwierdzenie św. Pawła: Dary łaski i wezwanie Boże są nieodwołalne (Rz 11,29). Czy więc odpowiada prawdzie obiegowe wyrażenie: „utracić powołanie zakonne”?

Obydwa te aspekty profesji, jednostkowy i wspólnotowy, nieodłączne i dopełniające się wzajemnie, są głęboko personalistyczne, mimo że Reguła nie zawiera terminu „osoba”. Te aspekty są na antypodach wszelkich masówek, kolektywów, słowem – zagubienia się jednostki w bezosobowym tłumie, czym jeszcze w naszym stuleciu częstowały ludzi systemy totalitarne. Tu, w profesji, jednostka jako osoba po namyśle i próbie podejmuje decyzję, by połączyć się trwale z „Bogiem nade wszystko umiłowanym”. Ten rys profesji monastycznej odróżnia ją od ascetycznej motywacji np. mnichów buddyjskich. W profesji jednostka szuka woli Boga, przekreślając wszelką wolę własną, która byłaby sprzeczną z wolą Ojca, wzorem Chrystusa, który o sobie stwierdził: Ja nic od siebie nie czynię… Ja zawsze czynię to, co się Jemu podoba (J 8,28n).

W aspekcie wspólnotowym profesja łączy osobę mnicha z osobami pozostałymi jego wspólnoty w myśl hasła św. Patriarchy: „Szanować wszystkich ludzi” (RB 4,8). Ma on we wszystkich członkach dostrzegać obecnego – na różny sposób – Chrystusa.

Ów personalizm naszej Reguły jest poręczony przez znamienny dla niej chrystocentryzm, a profesja z kolei sięga korzeniami swymi do konsekracji, dokonanej na chrzcie, do tamtego wszczepienia w Chrystusa. Tamten fakt zostaje świadomie podjęty przez profesa. Co więcej dalej ma być rozwijany. Nie pamiętamy naszego chrztu, choć wtedy właśnie, gdy nam go udzielano, dokonało się dla każdego z nas osobiste, historiozbawcze włączenie w Chrystusa. Otóż tradycja monastyczna oceniała profesję jako drugi chrzest. Podczas niej profes przez trzy śluby powtarza te zobowiązania, których podstawą były zobowiązania wypowiedziane przez rodziców chrzestnych (dziś – o wiele słuszniej – czynią je naturalni rodzice dziecka). Podczas chrztu dokonało się owo uwolnienie spod władzy ciemności i przeniesienie do królestwa umiłowanego Syna Bożego (por. Kol 1,13) – bez świadomego udziału z naszej strony. Natomiast podczas profesji świadomie i dobrowolnie podejmujemy decyzję realizowania w pełni zasad Ewangelii, tzn. nie tylko jej nakazów, ale i rad. Podejmujemy ją jako dojrzali już chrześcijanie i tym się tłumaczy prawny warunek: profes musi być już bierzmowany.

Trzy śluby są – jak mówi Sobór Watykański II – „uwolnieniem od przeszkód” lub dosadniej się wyrażając „końską kuracją” na trzy określone przez św. Jana „po�